İslam’ın beş temel sütunundan biri olan zekât, ferdin malını arındıran, cimrilik kirlerinden temizleyen ve toplumda zengin ile fakir arasındaki şefkat köprülerini kuran malî bir farzdır. Kur’an-ı Kerim’de sekseni aşkın ayet-i kerimede namaz ile birlikte zikredilen zekât hakkında Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: «Onların mallarından sadaka (zekât) al ki, bununla onları temizleyesin, arındırasın ve onlara dua et; çünkü senin duan onlar için bir sükûnettir» (et-Tevbe 9/103). Peki, fıkhen kimler zekâtla yükümlüdür ve nisap miktarı nasıl hesaplanır?
1. Zekâtla Yükümlü Olmanın Şartları
Bir kimseye zekâtın farz olabilmesi için şu temel fıkhî şartların tahakkuk etmesi gerekir:
- Müslüman, Akıllı ve Bâliğ Olmak: Hanefî mezhebine göre zekât mükellefiyeti için akıl ve büluğ şarttır; çocuk ve akıl hastalarının mallarından zekât verilmez. Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerine göre ise zekât şahsın değil malın hakkıdır; velisi veya vasisi çocuk ve mecnunun malından zekâtı ödemek zorundadır.
- Tam Mülkiyet (Mülk-i Tâmm): Malın bizzat şahsın tasarruf ve kabzasında bulunması gerekir. Tahsil edilemeyen batık alacaklar, rehinli mallar veya kamuya ait fonlar zekâta tabi değildir.
- Hâcet-i Asliyye (Aslî İhtiyaçlar) Dışında Olmak: Şahsın ve bakmakla yükümlü olduğu aile efradının barınma (oturduğu ev), binek (kullanılan araç), meslek aletleri, ev eşyası ve 1 aylık veya 1 yıllık temel nafakasının üzerinde bir mala sahip olunmalıdır.
- Nisap Miktarına Ulaşmak: Malın dinen zenginlik ölçüsü olan nisap miktarına erişmesi gerekir.
- Havelân-ı Havl (Bir Kamerî Yıl Geçmesi): Nisaba ulaşan malın üzerinden 354 günlük bir kamerî yılın geçmesi şarttır. Yıl içerisinde meydana gelen artışlar da aynı yıla tabi tutularak zekâtlandırılır.
2. Güncel Nisap Miktarı Nedir?
Peygamber Efendimiz (s.a.v.) döneminde zenginliğin alt sınırı olan nisap miktarı şu kıstaslarla belirlenmiştir:
| Mal Türü | Nisap Miktarı | Zekât Oranı |
|---|---|---|
| Altın ve Nakit Para | 20 Miskal (80.18 Gram Altın) | %2.5 (1/40) |
| Gümüş | 200 Dirhem (595 Gram Gümüş) | %2.5 (1/40) |
| Ticaret Malları | 80.18 gr Altın Değeri | %2.5 (1/40) |
| Küçükbaş Hayvan | 40 Koyun/Keçi | 1 Koyun |
| Büyükbaş Hayvan | 30 Sığır/Manda | 1 Yaşını Bitirmiş Buzağı |
| Toprak Mahsulleri (Öşür) | 5 Vesak (Yaklaşık 653 kg) | Yağmurla sulananda %10, masrafla %5 |
3. Borçların Zekâttan Düşülmesi Nasıl Yapılır?
Zekât hesaplanırken, kişinin vadesi gelmiş veya ödenecek olan borçları eldeki nakit ve ticari varlıklardan düşülür. Örneğin; elinde 200.000 TL nakit parası olan bir kimsenin 50.000 TL acil borcu varsa, kalan 150.000 TL nisap miktarını aşıyorsa bu net rakam üzerinden kırkta bir (%2.5) zekât ödenir. Uzun vadeli konut veya araç kredilerinde ise yalnızca içinde bulunulan yıla ait vadesi gelmiş 12 aylık taksit tutarı borç olarak düşülebilir; tüm ana para toptan düşülmez.
İlgili Zekât ve Sadaka Rehberleri
Zekâtın kimlere verileceği, sıhhati ve infak fıkhı hakkında sitemizdeki diğer detaylı fetva rehberlerine göz atabilirsiniz:
- Zekât ve fitre hakkında merak edilenler için: Zekât ve Sadaka-i Fıtır Hakkında Sık Sorulan Sorular ve Fıkhî Hükümleri
- Helal kazanç ve internetten gelir fıkhı için: İnternetten Helal Para Kazanmak Mümkün mü?
- Manevi arınma ve tövbe rehberi için: İstiğfar ve Arınma Fıkhı Rehberi
«Mallarınızı zekât ile koruyun, hastalarınızı sadaka ile tedavi edin, bela ve musibet dalgalarını dua ile karşılayın.»
(Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr, X, 128; Beyhakî, Şuabü’l-Îmân, III, 282)
4. Zekât Kimlere Verilemez? (Şer’î Sınırlar)
Tevbe Suresi 60. ayette zekâtın verileceği sekiz sınıf açıkça beyan edilmiştir. Bunun haricinde İslam fıkhında şu kimselere zekât verilemez:
- Usûl ve Fürû’ (Üst ve Alt Soy): Anne, baba, dede ve ninelere; aynı şekilde evlatlara ve torunlara zekât verilemez. Çünkü kişi zaten bu kimselere bakmakla kanunen ve ahlaken mükelleftir; zekât vermek kendi malını dolaylı yoldan kendine harcamak sayılır.
- Karı-Koca: Zengin olan koca fakir olan karısına zekât veremez (çünkü nafakasını karşılamak zorundadır). İmam Ebû Hanîfe’ye göre kadın da fakir kocasına zekât veremezken, İmam Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed caiz görmüştür.
- Zenginler ve Gayrimüslimler: Dinen zengin sayılanlara ve Ehl-i Beyt’e (Peygamber Efendimiz’in soyuna) zekât verilmez.
5. Zekâtı Taksitle Ödemek veya Vaktinden Önce Vermek
Nisap miktarı mala sahip olan bir kimsenin, bir yılı dolmadan önce fakirlerin ihtiyacını gözeterek zekâtını peşin (avans olarak) ödemesi caizdir (ta’cil). Yıl dolduğunda kesin hesap yapılır; fazla vermişse nafile sadaka sayılır, eksik kalmışsa üzeri tamamlanır. Aynı şekilde zekât borcunu fakire birden verip israf etmesine mani olmak için yıl içine yayarak aylık düzenli taksitlerle ödemek de fıkhî açıdan caiz ve uygundur.
