(Terimler – Özet + Açıklamalı)
İstihsan Nedir?
İstihsan, müctehidin bir meselede genel kural veya açık kıyasın gerektirdiği hükmü, daha kuvvetli bir delil (zaruret, örf, maslahat, başka bir nass/iccma vb.) sebebiyle bırakıp daha uygun olan başka hükme yönelmesi demektir.
Diğer bir ifadeyle; iki farklı kıyas imkânı bulunduğunda, ilk bakışta dikkat çekmeyen ama gerekçe birliği açısından daha güçlü olan kapalı kıyasın açık kıyasa tercih edilmesidir.
📌 Amaç, fıkhın ruhuna uygun şekilde kolaylık ve adaleti korumaktır.
İstishab Nedir?
İstishab, daha önce varlığı kesin bilinen bir durumun, aksine bir delil bulunmadıkça devam ettiğine hükmetmektir.
Örneğin bir kimsenin abdesti olduğu biliniyorsa, abdesti bozan bir durum kesinleşmedikçe “abdestli” kabul edilir.
📌 İstishab, özellikle şüpheli durumlarda hükmü belirlemede kullanılır.
Butlan Nedir?
Butlan, bir fiil veya akitte rükün ve şartlara ilişkin temel eksiklik bulunması sebebiyle işlemin batıl (hükümsüz) sayılmasıdır.
Batıl işlem, fıkıhta “sanki hiç yokmuş gibi” kabul edilir; sonuç doğurmaz.
📌 Örnek olarak, nikâhın temel şartlarından biri yoksa (örneğin bazı durumlarda şahit şartı gibi) işlem batıl sayılabilir.
İrhâs Nedir?
İrhâs, peygamber olacak kişinin, henüz peygamberlik verilmeden önce kendisinde görülen olağanüstü hâllerdir.
Bu hâller, nübüvvetin bir işareti veya hazırlığı olarak değerlendirilir.
📌 Örnek: Hz. İsa’nın beşikte konuşması.
Hadis Türleri (Mevkuf – Merfu – Maktu)
- Mevkuf Hadis: Senedi sahabede biten rivayetlerdir (sahabeye ait söz/fiil).
- Merfu Hadis: Senedi Peygamber’e (s.a.v.) ulaşan rivayetlerdir.
- Maktu Hadis: Senedi tabiînde biten rivayetlerdir (tabiîne ait söz/fiil).
📌 Mülakatta genellikle “tanım + senedin nerede bittiği” sorulur.
Fevât Nedir?
Fevât, hac için ihrama giren kişinin, vakit içinde Arafat vakfesine yetişememesi durumudur.
Bu durumda kişi haccı o yıl eda edememiş olur; fıkhî sonuçları ayrıca değerlendirilir.
📌 “İhsâr” ile karıştırılmamalıdır: İhsâr engel nedeniyle yapamamaktır; fevât vakfeye yetişememektir.
Yemin Çeşitleri
1) Yemin-i Lağv
Kişinin doğru zannederek ya da ağız alışkanlığıyla söylediği yemindir.
✅ Kefaret gerekmez.
2) Yemin-i Ğamûs
Bile bile yalan yere edilen yemindir.
⚠️ Çok büyük günahtır; kul hakkı varsa ayrıca telafi gerekir.
3) Yemin-i Mün‘akid
Mümkün ve geleceğe yönelik bir işi yapmak veya yapmamak üzerine edilen yemindir.
✅ Bozulursa kefareti vardır:
- 10 fakiri doyurmak veya
- 10 fakiri giydirmek veya
- köle azat etmek (günümüzde fiilen yok)
Buna gücü yetmeyen 3 gün peş peşe oruç tutar.
Nemâ Nedir? (Zekât Şartı)
Nemâ, zekâta tabi malın artıcı nitelikte olmasıdır.
Yani mal, ticaretle veya doğası gereği artmaya elverişli olmalıdır.
📌 Bu şart, zekâtın malı “eritmek” değil, temizlemek ve bereketlendirmek hikmetiyle uyumludur.
Nisab Nedir?
Nisab, zekâtın farz olması için gerekli asgari servet sınırıdır.
- Altın: 20 miskal ≈ 85 gram
- Gümüş: 200 dirhem ≈ 595 gram
- Hayvanlarda:
- 5 deve,
- 30 sığır,
- 40 koyun
📌 Nisab miktarına ulaşıp üzerinden 1 hicrî yıl geçmesi (havlânü’l-havl) de genelde aranır.
Rikâz Nedir?
Rikâz, yer altında bulunan define, hazine, maden gibi gömülü değerler için kullanılan terimdir.
📌 Rikâzın hükmü, bulunduğu duruma göre fıkıhta ayrıca değerlendirilir.
Umrenin Farzları
Hanefîlere göre umrenin farzları:
- İhram
- Tavaf
📌 Diğer mezheplerde sa‘y ve tıraşın farz sayıldığı görüşler de vardır.
Tencîmu’l-Kur’ân Nedir?
Kur’ân ayetlerinin, 23 yıllık risalet sürecinde parça parça indirilmesine “tencîmu’l-Kur’ân” denir.
📌 Bu, olaylara göre yönlendirme (tedricilik) ve eğitim hikmetini gösterir.
Miûn Nedir?
Miûn, ayet sayısı yüzden fazla olan surelere verilen isimdir.
📌 Kur’an ilimleri içinde surelerin tasnifinde geçen bir terimdir.
Müdâyene Ayeti Nedir?
Kur’an’daki en uzun ayet, Bakara Suresi 282. ayettir.
Borçlanma ve ticari muamelelerin yazılması esaslarını anlattığı için Müdâyene (borçlanma) ayeti denir.
Mufassal Nedir?
Kur’ân’ın son kısmındaki surelere Mufassal denir.
Kendi içinde:
- Tıvâl-i Mufassal: Hucurât – Bürûc
- Evsât-ı Mufassal: Bürûc – Leyl
- Kısâr-ı Mufassal: Leyl – Nâs
📌 Mülakatlarda bazen başlangıç-bitiş aralıkları sorulur.
Hac ile İlgili Kısa Hatırlatmalar
- Hac hicretin 9. yılında farz kılınmıştır.
- Haccın farziyetine delil: Âl-i İmrân 3/97
- İstitâat: Bedeni ve mali güç yetirebilme
- Âfâk Bölgesi: Harem ve Hil bölgeleri dışında kalan yerler
- Cidâl: Tartışma, kavga ve sert çekişme (ihramda daha çok kaçınılır)
İhramlıya Yasak Olmayan Şeyler (Özet + Açıklama)
İhramlı kişi bazı şeyleri yapabilir; ihram, “hayatı durdurmak” değil ibadeti korumak içindir:
- Yıkanmak, kokusuz sabun kullanmak
- İhram örtüsünü değiştirmek/yıkamak
- Diş fırçalamak, sürme çekmek
- Kırılan tırnak ve rahatsız eden kılı gidermek
- Diş çektirmek, iğne yaptırmak, yara sargısı
- Silah taşımak, yüzük–saat takmak
- Kemer kullanmak, omuza çanta asmak
- Yüz ve başı örtmeden battaniye vb. ile örtünmek
- Palto/ceketi giymeden omuza almak
- Şemsiye kullanmak, gölgede oturmak
- Balık vb. su ürünlerini avlamak
- İhramsız kişinin avladığı kara avının etinden yemek
- Zararlı hayvanları öldürmek (akrep, yılan vb.)
Hanefîlere Göre Haccın Farzları (Hatırlatma)
- İhram (şart)
- Arafat vakfesi (rükün)
- Ziyaret tavafı / İfâda tavafı (rükün)
Tavaf – Sa‘y ile İlgili Terimler
- İstilâm: Hacerülesved’i selamlamak
- Remel: Sa‘y yapılacak tavafların ilk 3 şavtında erkeklerin çalımlı/seri yürüyüşü
- İztıbâ: İhramın üst parçasını sağ kol altından geçirip sağ omuzu açıkta bırakmak
- Nezir Tavafı: Adanan tavaf (vacip)
- Tatavvu Tavafı: Nafile tavaf
- Hervele: Sa‘yde kısa adımlarla canlı yürüyüş (kadınlar yapmaz)
- Halk: Saçı dipten tıraş
- Taksîr: Saçı kısaltma
- Tehallül: İhram yasaklarının kalkması
🌿 Rabbim ilmimizi artır.
